فصلنامه مدیریت محیط زیست شهری

ارزیابی زیست‌پذیری محیط‌زیستی شهرستان‌های استان تهران با رویکرد عدالت فضایی و توسعه پایدار

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسندگان

1 گروه برنامه ریزی منطقه ای، دانشکده شهرسازی، پردیس هنرهای زیبا، دانشگاه تهران، تهران، ایران

2 گروه برنامه ریزی و مدیریت شهری، دانشکده شهرسازی، دانشگاه تهران

چکیده
استان تهران در دهه‌های اخیر به‌واسطه تمرکز فعالیت‌های اقتصادی و جریان‌های شدید مهاجرتی، با فشارهای فزاینده‌ای بر منابع و زیرساخت‌های محیط‌زیستی مواجه شده است. این تحولات موجب افزایش نابرابری‌های فضایی در دسترسی به خدمات محیط‌زیستی در میان شهرستان‌های استان شده است؛ ازاین‌رو، تحلیل فضایی وضعیت محیط‌زیستی شهرستان‌ها برای شناسایی این نابرابری‌ها ضروری است. در این‌راستا، در این پژوهش، ابتدا داده‌های آماری 12 گویه در قالب 3 شاخص در بعد محیط‌زیستی گردآوری و با استفاده از روش آنتروپی شانون وزن‌دهی شدند. در ادامه، برای ترکیب گویه‌ها و رتبه‌بندی شهرستان‌ها از تکنیک TOPSIS استفاده شد. سپس، شهرستان‌ها به‌صورت مطلق در چهار سطح «پایدار، نیمه‌پایدار، آسیب‌پذیر و بحرانی» سطح‌بندی شدند. نتایج حاصل از سطح‌بندی نشان می‌دهد هیچ‌یک از شهرستان‌های استان در سطح پایدار قرار نگرفته‌اند و تنها شهرستان‌های فیروزکوه و شمیرانات در وضعیت «نیمه‌پایدار» قرار دارند. در مقابل شهرستان‌هایی نظیر پیشوا، تهران، پردیس، رباط‌کریم، دماوند و ورامین در سطح آسیب‌پذیر و شهرستان‌های قدس، بهارستان، اسلامشهر، ری، ملارد، قرچک، شهریار و پاکدشت در سطح بحرانی قرار گرفتند. این نتایج بیانگر تمرکز نامتوازن امکانات و خدمات زیست‌پذیری در سطح استان و شکاف عمیق میان شهرستان‌های شمالی، جنوبی، غربی و جنوب‌غربی است و حاکی از آن است که الگوی زیست‌پذیری در استان تهران از توزیع فضایی نامتعادل پیروی می‌کند. بر این اساس، تدوین راهبردهای ارتقای زیست‌پذیری در پژوهش حاضر مبتنی بر کاهش نابرابری‌های فضایی و حرکت به سمت توسعه پایدار در سطح استان صورت گرفته است.

کلیدواژه‌ها


[1] UN-Habitat (2022). World Cities Report 2022: Envisaging the Future of Cities.
[2] Sodiq, A., Baloch, A. A., Khan, S. A., Sezer, N., Mahmoud, S., Jama, M., & Abdelaal, A. (2019). Towards modern sustainable cities: Review of sustainability principles and trends. Journal of Cleaner Production, 227, 972-1001.
[3] Green, A., Wilkinson, T., Wilkinson, D., Highcock, N., & Leppard, T. (2024). Cities and Citadels: An archaeology of inequality and economic growth. Taylor & Francis.
[4] Ghasemi, K., Hamzenejad, M., & Meshkini, A. (2018). The spatial analysis of the livability of 22 districts of Tehran Metropolis using multi-criteria decision making approaches. Sustainable cities and society, 38, 382-404.
[5] Rajaeefard, M. M., Behbahaninia, A., Samadyar, H., & Motahari, S. (2023). An Analysis of Urban Livability  Dimensions in Tehran: Emphasizing Sustainable Development (A Case Study of the Sirous Neighborhood). Strategy, 32(2), 331-356.
[6] Chee Wong, Tai, and Belinda Yuen, 2011. Eco-city Planning Policies, Practice and Design.Springer Dordrecht Heidelberg London New York.
[7] Zare Abandansari, M., & Nobakht, F. (2025). Spatial Justice in Outdoor Public Sports Spaces of Marginalized Urban Neighborhoods: Elderly Women’s Lived Experiences of Urban Space Quality and Livability. Iranian Urban design studies, 2(1), 121-140. https://doi.org/10.22099/IUDS.2025.54328.1040.
[8] Saeedzadeh, Z., Mansori, M & Shafipour Yourdshahi, P. (2026). Assessing Spatial Inequalities and Ranking Neighborhood Livability: A Justice-Oriented Approach in Tehran’s District 12. Journal of Urban Studies on Space and Place, 9(37), 73-92.  https://doi.org/10.22034/jspr.2026.2075831.1197
[9] Danladi M., Haruna, 2015. Delphi method of developing environmental well-being indicators for the evaluation of urban sustainability in Malaysia, Procedia Environmental Sciences, 244-249.
  [10]سرور، هوشنگ (1396). تحلیل و رتبه بند ی پایداری کلان شهر تهران در بین شهرهای جهانی. فصلنامه جغرافیا و توسعه، شماره 47،68-51 .
  [11]معروفی، ایوب؛ سجادی، ژیلا؛ رضویان، محمدتقی (1398). سنجش نابرابری فضایی شاخص های سلامت محیط زیست شهری. نمونه موردی: نواحی کلان شهر تهران. مجله آمایش جغرافیایی فضا، 9(34)، 99-116. doi: 10.30488/gps.2020.91919
[12] Otari, M.; Shams, M.; Zivyar, P. (2023), Presenting A Healthy City Model in Order to Achieve Livability in Urban Areas (Case Study: District One of Tehran), Journal of Geography and Environmental Studies, 12 (45), 100-113. 20.1001.1.20087845.1402.12.45.6.8
[13] Schindler, M., & Dionisio, R. (2024). Planning for urban livability: Integrating socio-spatial indicators in city-making. Journal of Urban Technology, 31(3), 53–82.
  [14]رحیمی ساردو، مجید (1399). فضای سبز شهری و نقش آن در زندگی مردم. پژوهشنامه اورمزد،51(2)،119-112.
[15] Soja, E. W. (2010). Seeking spatial justice. University of Minnesota Press.
[16] Harvey, D. (1973). Social justice and the city. Edward Arnold.
  [17]وحیدی فر، پریوش (1399). تحلیل و ارزیابی فضایی شهر به منظور دستیابی به شهر زیست‌پذیری (مطالعه موردی: منطقه 10 تهران). رساله دکتری تخصصی (PHD). گروه جغرافیا. دانشکده علوم انسانی. دانشگاه آزاد اسلامی واحد تهران مرکزی.
 [18]جهاندار جیرنده، رضا (1404). بررسی نقش شهرداری در ارتقاء کیفیت زیست پذیری شهری از منظر عدالت فضایی و توزیع خدمات شهری. https://civilica.com/doc/2421093  
 [19]ایزدبین، نادر؛ محمودزاده، حسن؛ قربانی، رسول (1404). تبیین اکولوژی سیاسی شهری و سنجش عدالت فضایی در توزیع فضای سبز شهری در شهرداری کلانشهر کرج. جغرافیا و برنامه‌ریزی، 29(91)، .349-369 http//doi.org/10.22034/gp.2023.57632.3171
  [20]زنگنه، مهدی، شیرازیان؛ امیرحسین، رجبی، مبینا؛ پیرزاده، زهره (1404). سنجش عدالت فضایی در نحوۀ پراکنش کاربری های شهری (مطالعۀ موردی: کاربری های ورزشی شهر مشهد). جغرافیا و توسعۀ فضای شهری، 12(2)، 147-125.
[21] Qwaider, S., Zami, M. S., Abdelqader, A., Alammar, M. H., & Ibrahim, T. (2026). Assessing the Spatial Equity and Quality of Urban Green Spaces in Riyadh with International and National Benchmarks: A GIS-Based and User Perception Analysis. Urban Science, 10(6), 319. https://doi.org/10.3390/urbansci10060319
[22] Mohamed, K. M. S. (2022). The Melbourne journey towards improved city liveability: A revival of a dead city (Case of Melbourne CBD). Engineering Research Journal, 176, 1–15.
  [23]طاهبازنیا، علی (1402). سنجش پیشران‌های کلیدی مؤثر بر ارتقا زیست‌پذیری در شهر طرقبه با رویکرد آینده‌پژوهی. پایان‌نامه کارشناسی‌ارشد. گروه شهرسازی. مؤسسه آموزش عالی بینالود مشهد.
  [24]صفری، علیرضا (1399). تحلیل زیست‌پذیری در جهت ارتقای پایداری سکونتگاه های انسانی: نمونه موردی منطقه شهری قزوین. پایان‌نامه کارشناسی‌ارشد. گروه شهرسازی. دانشکده معماری و هنر. دانشگاه گیلان.
[25]تقوی زیروانی، اسماعیل؛ نظم فر، حسین؛ منصوریان، حسین (۱402). سنجش ابعاد و شاخص‌های زیست‌پذیری شهری (موردمطالعه: شهر ساری). فصلنامه پژوهش و برنامه‌ریزی شهری، 14(54)، 1-14.
[26]حسینی، محمدعلی (1399). بررسی مقایسه ای شاخص‌های زیست‌پذیری در مناطق قدیم و جدید شهر مشهد (نمونه موردی مناطق 4 و 12). پایان‌نامه کارشناسی‌ارشد. جغرافیا و برنامه‌ریزی شهری گرایش مسکن شهری. دانشکده جغرافیا و علوم محیطی. دانشگاه حکیم سبزواری.

  • تاریخ دریافت 06 تیر 1405
  • تاریخ بازنگری 21 تیر 1405
  • تاریخ پذیرش 24 مرداد 1405
  • تاریخ اولین انتشار 09 شهریور 1405
  • تاریخ انتشار 01 مهر 1405