فصلنامه مدیریت محیط زیست شهری

بازآفرینی فضاهای عمومی ایران از طریق باغچه‌های اشتراکی محله‌ای به‌مثابه مکان سوم ایرانی - اسلامی

نوع مقاله : مقاله های مروری

نویسندگان

1 پژوهشگر پسا دکتری گروه معماری، دانشکده معماری و شهرسازی، دانشگاه بین المللی امام خمینی (ره)، قزوین ، ایران.

2 مهدی زندیه، استادتمام گروه معماری دانشکده معماری و شهرسازی، دانشگاه بین المللی امام خمینی (ره)، قزوین، ایران.

چکیده
باغچه‌های اشتراکی محله‌ای که ریشه در فرهنگ ایرانی - اسلامی دارند، در سال‌های اخیر و به‌ویژه پس از همه‌گیری کووید-۱۹، در کلان‌شهرهای ایران به‌صورت گسترده‌ای رشد کرده‌اند. این پژوهش باهدف بازشناسی این باغچه‌ها به‌عنوان «مکان سوم ایرانی - اسلامی» در چارچوب بازآفرینی شهری، به روش مرور نظام‌مند و فراتحلیل کیفی (متاسنتز) بر اساس پروتکل PRISMA 2020 انجام شده است. جست‌وجو در پایگاه‌های علمی داخلی و بین‌المللی (۱۳۹۸-۱۴۰۴) به انتخاب ۶۰ مطالعه نهایی انجامید. تحلیل کیفی با استفاده از نرم‌افزار MAXQDA منجر به استخراج شش تم اصلی شد: انطباق با ویژگی‌های مکان سوم ایرانی - اسلامی (۹۰٪)، نقش اجتماعی در بازآفرینی محله‌ای (۸۷٪)، نقش زیست‌محیطی و تاب‌آوری اقلیمی (۸۰٪)، نقش تغذیه‌ای و امنیت غذایی محلی (۷۳٪)، عوامل تعدیل‌کننده بافتی (۷۰٪) و پیامدهای بازآفرینی شهری و احیای هویت (۸۳٪). نتایج نشان می‌دهد باغچه‌های اشتراکی با تلفیق ویژگی‌های هشت‌گانه اولدنبورگ و مؤلفه‌های هویت ایرانی - اسلامی، خلأ تعاملات غیررسمی پساکرونایی را پرکرده و به کاهش جزیره حرارتی شهری، تقویت امنیت غذایی و بازآفرینی پایدار بافت‌های فرسوده یاری رسانده‌اند. این پژوهش با ارائه چارچوبی بومی برای «مکان سوم ایرانی - اسلامی»، الگویی عملیاتی برای مدیریت یکپارچه محیط‌زیست و فضاهای عمومی شهری معرفی می‌کند و پیشنهاد می‌دهد که این باغچه‌ها به‌عنوان «هسته‌های بازآفرینی اجتماع‌محور و تاب‌آور» در برنامه‌ریزی و سیاست‌گذاری‌های مدیریت محیط‌زیست شهری در اولویت قرار گیرند.

کلیدواژه‌ها


1.پاکزاد، ج. (۱۴۰۰). مبانی نظری و فرایند طراحی شهری. تهران: انتشارات شهیدی.
2. حبیبی، س.م. (۱۴۰۱). از شار تا شهر: تحلیلی تاریخی از مفهوم شهر و سیمای کالبدی آن. تهران: انتشارات دانشگاه تهران.
3. شاطریان، م.، و اشنویی، ا.، و گنجی‌پور، م. (۱۳۹۳). طبیعت و شهر در تعالیم و فرهنگ اسلامی. کاشان: انتشارات مرسل.
4. جعفری خالدی، هانیه و خاک زند، مهدی. (۱۴۰۳). واکاوی نقش عناصر منظر شهری بر خلق مکان سوم: مروری بر ادبیات تحقیق. مطالعات طراحی شهری ایران، ۱(۲)، ۱۴۳-۱۵۸. doi: 10.22099/iuds.2025.52175.1023
5. سعیدی مفرد، س.، و روحانی چولائی، ا. (۱۳۹۲). بازبینی نقش شهرسازی ایرانی - اسلامی در ارتقای هویت فضای شهری. دومین همایش ملی معماری و شهرسازی اسلامی، تبریز. https://civilica. om/doc/289690/
6. محمدزاده مستان آباد، س.، و قربانی‌نیا، ا. (۱۳۹۴). بررسی عوامل مؤثر بر اجتماع‌پذیری و تعاملات اجتماعی در طراحی فضاهای عمومی. دومین کنفرانس ملی توسعه پایدار در علوم جغرافیا و برنامه‌ریزی، معماری و شهرسازی، تهران. https://civilica.com/doc/423680
7. Oldenburg, R., & Brissett, D. (1982). The third place. Qualitative sociology, 5(4), 265-284. 10.1007/BF00986754
8. Mehta, V. (2014). Evaluating public space. Journal of Urban Design, 19(1), 53-88. https://doi.org/10.1080/13574809.2013.854698
9. Tomaz, E., & Tabrizi, H. A. (2024). The evolution of non-traditional workplaces: From third places to hybrid places. In Evolution of new working spaces: Changing nature and geographies (pp. 7-20). Cham: Springer Nature Switzerland.
10. پور جعفر، ع.، و پور جعفر، م. (۱۳۹۳). فضاهای شهری نیمه عمومی سرپوشیده سنتی ایرانی‌اسلامی در مقایسه با پاساژهای فرانسوی؛ نمونه‌های موردی: تیمچه‌های امین‌الدوله و بزرگ قم. نشریه معماری و شهرسازی آرمان‌شهر، ۱۳، ۱۶۹-۱۸۲. https://magiran.com/p1406081
11. سند ملی بازآفرینی شهری پایدار (۱۴۰۳). مصوب شورای‌عالی شهرسازی و معماری ایران.
12. محمودی سفیدکوهی، ع.، و نورانی کوتنائی، ز.، و رسولی، م. (۱۴۰۰). بررسی مشارکت شهروندان در بازآفرینی بافت‌های فرسوده شهری (موردمطالعه: مناطق شهر ساری)، اولین کنفرانس بین‌المللی معماری، شهرسازی، عمران و محیط‌زیست، وولفسبورگ آلمان. https://civilica.com/doc/1359337
13. شهرداری تهران. (۱۴۰۳). گزارش طرح جامع باغچه‌های محله‌ای شهر تهران. تهران: معاونت اجتماعی و فرهنگی شهرداری تهران. https://shahr.ir
14.       Joshi, N., & Wende, W. (2022). Physically apart but socially connected: Lessons in social resilience from community gardening during the COVID-19 pandemic. Landscape and Urban Planning, 223, 104418. https://doi.org/10.1016/j.landurbplan.2022.104418
15.       Teoule, F. (2025). Community gardens as natural third places: a conceptual framework. Contemporary Social Science, 1-23. https://doi.org/10.1080/21582041.2025.2587880
16.       Yang, E., Bisson, C., & Sanborn, B. E. (2019). Coworking space as a third-fourth place: changing models of a hybrid space in corporate real estate. Journal of Corporate Real Estate, 21(4), 324-345. https://doi.org/10.1108/JCRE-12-2018-0051
17.       Roberts, P., Sykes, H., & Granger, R. (2017). Social and Community Issues. In Urban Regeneration (pp. 99-112). SAGE Publications Ltd.
18.    Shoghi, F., Hosseini, S. M., Heidari, S., Wang, J., Mahdavinejad, M., & Attia, S. (2025). Human Interaction with Urban Morphology under the Influence of Urban Heat Island: A Systematic Review. Journal of Daylighting, 12(2), 468-490. doi: 10.15627/jd.2025.28
19.       Firth, C., Maye, D., & Pearson, D. (2011). Developing “community” in community gardens. Local Environment, 16(6), 555-568. DOI: 10.1080/13549839.2011.586025
20.       Alaimo, K., Beavers, A. W., Crawford, C., Snyder, E. H., & Litt, J. S. (2016). Amplifying health through community gardens: A framework for advancing multicomponent, behaviorally based neighborhood interventions. Current environmental health reports, 3(3), 302-312. DOI: 10.1007/s40572-016-0105-0
21.       Page, M. J., McKenzie, J. E., Bossuyt, P. M., et al. (2021). The PRISMA 2020 statement: an updated guideline for reporting systematic reviews. BMJ, 372, n71. https://doi.org/10.1136/bmj.n71
22.       Sandelowski, M., Barroso, J., & Voils, C. I. (2007). Using qualitative metasummary to synthesize qualitative and quantitative descriptive findings. Research in nursing & health, 30(1), 99-111. https://doi.org/10.1002/nur.20176
23.       Ashinze, U. K., Edeigba, B. A., Umoh, A. A., Biu, P. W., & Daraojimba, A. I. (2024). Urban green infrastructure and its role in sustainable cities: A comprehensive review. World Journal of Advanced Research and Reviews, 21(2), 928-936. https://doi.org/10.30574/wjarr.2024.21.2.0519
24.       Ponstingel, D. (2022). The governance of community gardens as commons and its role in the socio-ecological outcomes of gardening in Austin, Texas, USA. Socio-Ecological Practice Research, 4(4), 355-376. DOI: 10.1007/s42532-022-00133-7
25.       Raneng, J., Howes, M., & Pickering, C. M. (2023). Current and future directions in research on community gardens. Urban Forestry & Urban Greening, 79, 127814.                            https://doi.org/10.1016/j.ufug.2022.127814   
26.       Madanipour, A. (2021). Whose public space? International case studies in urban design and development. In Public space reader (pp. 436-443). Routledge.
27.       Erfani, G. (2022). Reconceptualising sense of place: Towards a conceptual framework for investigating individual-community-place interrelationships. Journal of Planning Literature, 37(3), 452-466. https://doi.org/10.1177/08854122221081109
28.       Kukukaite, D., Bartorila, M. Á., & Gutiérrez-Antonio, C. (2025). Improvement of the General Resilience of Social–Ecological Systems on an Urban Scale Through the Strategic Location of Urban Community Gardens. Urban Science, 9(6), 229. https://doi.org/10.3390/urbansci9060229
29.       Cohen, J. (1960). A coefficient of agreement for nominal scales. Educational and Psychological Measurement, 20(1), 37-46. doi: 10.1177/001316446002000104

  • تاریخ دریافت 18 بهمن 1404
  • تاریخ بازنگری 06 اسفند 1404
  • تاریخ پذیرش 16 اردیبهشت 1405
  • تاریخ اولین انتشار 16 اردیبهشت 1405
  • تاریخ انتشار 01 فروردین 1405