فصلنامه علمی مدیریت محیط زیست شهری
فصلنامه مدیریت محیط زیست شهری

ارزیابی تاب‌آوری اجتماعی و سرزندگی فضاهای شهری در مواجهه با بحران‌های محیطی: مورد مطالعه شهر اسکو

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسندگان

فائقه زیردابی اسکویی 1
میرسعید موسوی 2
نسیم نجف قلیپور کلانتری 3
اکبر عبدالله زاده طرف 4

1 گروه طراحی شهری، واحد تبریز، دانشگاه آزاد اسلامی، تبریز، ایران

2 گروه شهرسازی واحد تبریز، دانشگاه آزاد اسلامی واحد تبریز

3 گروه معماری، واحد تبریز، دانشگاه آزاد اسلامی، تبریز، ایران

4 گروه شهرسازی، واحد تبریز، دانشگاه آزاد اسلامی، تبریز، ایران

https://doi.org/10.48306/juem.2025.535290.1086
چکیده
پژوهش حاضر با هدف تبیین نقش سرزندگی فضاهای شهری در ارتقاء تاب‌آوری اجتماعی با در نظر گرفتن نقش میانجی ادراک و آمادگی نسبت به بحران‌های محیطی در شهر اسکو انجام شده است. با توجه به افزایش تهدیدات زیست‌محیطی و ضرورت تقویت ظرفیت‌های تاب‌آور شهری، در این مطالعه تلاش شده است تا سازوکار اثرگذاری مؤلفه‌های فضایی و اجتماعی بر توان تطبیق‌پذیری جامعه شهری در برابر بحران‌ها بررسی شود. روش تحقیق از نوع کمی و مبتنی بر مدل‌سازی معادلات ساختاری بود. جامعه آماری شامل شهروندان بالای ۱۸ سال شهر اسکو و حجم نمونه ۴۰۰ نفر بود که به‌صورت خوشه‌ای انتخاب شدند. برای سنجش اعتبار مدل مفهومی، از تحلیل عاملی تأییدی مرتبه اول به‌منظور ارزیابی بار عاملی شاخص‌های هر سازه و از تحلیل عاملی تأییدی مرتبه دوم برای تأیید ساختار سلسله‌مراتبی متغیرهای اصلی استفاده شد. ابزار گردآوری داده‌ها پرسشنامه‌ای محقق‌ساخته بود که روایی و پایایی آن با شاخص‌های AVE، CR و آلفای کرونباخ تأیید گردید. نتایج تحلیل مسیر نشان داد که سرزندگی فضاهای شهری اثر مستقیم معناداری بر تاب‌آوری اجتماعی دارد (ضریب مسیر ۰٫۶۸) و از طریق ادراک و آمادگی نسبت به بحران نیز به‌صورت غیرمستقیم بر آن اثر می‌گذارد (ضریب ۰٫۳۴). مجموع اثر کل برابر با ۰٫۹۸ برآورد شد. شاخص‌های برازش مدل CFI، TLI، RMSEA نیز در سطح قابل‌قبولی قرار داشتند. در نهایت، می‌توان نتیجه گرفت که ارتقاء سرزندگی فضاهای شهری می‌تواند از طریق تقویت تجربه اجتماعی، ادراک خطر و انسجام محلی، نقش مؤثری در ایجاد تاب‌آوری اجتماعی پایدار ایفا کند.

کلیدواژه‌ها

تاب‌آوری اجتماعی
سرزندگی فضاهای شهری
ادراک بحران محیطی
شهر اسکو
1.Dakhil OM, Maatouk MMH, Aljoufie MO. An urban resilience conceptual framework: A tool to enhance city planning. In: Berkouk D, Chatterjee U, Bouzir TAK, Dhaou IB, editors. Proceedings of the 1st International Conference on Creativity, Technology, and Sustainability (CCTS 2024). Singapore: Springer; 2025.  https://doi.org/10.1007/978-981-97-8588-9_17.
2.Li S, Chen P, Hui F, Gong M. Evaluating urban vitality and resilience under the influence of the COVID‑19 pandemic from a mobility perspective: A case study in Shenzhen, China. J Transp Geogr. 2024;117(C):103886. https://doi.org/10.1016/j.jtrangeo.2024.103886
3.Tang Q, Wang T, Liu B. Factors influencing urban socioeconomic resilience after the withdrawal of nonpharmaceutical interventions: Evidence from intra-city travel intensity in China. J Transp Geogr. 2025; 124:104172. https://doi.org/10.1016/j.jtrangeo.2025.104172.
4.Jeddi F. O. Assessment of urban resilience in residential neighborhoods: Case study of Raste-Kuche neighborhood. Int J Urban Manage Energy Sustainability. 2021; 2(3):1–11. https://doi.org/10.22034/JUMES.2022.249024.
5. Behzadpoor E, Tabaeian A, Khatibi M. Evaluation of the level of urban social resilience to earthquakes using a good urban governance approach: Case study of Zanjan City. Int J Urban Manage Energy Sustainability. 2020;1(4):33–45. https://doi.org/10.22034/IJUMES.2017.18.12.029.
6.Humphreys K, Enqvist J. Voicing resilience through subjective well-being: community perspectives on responding to water stressors and COVID-19. Ecology and Society. 2022; 27(2): 39. https://doi.org/10.5751/ES-13192-270239.
7.Osei-Kyei, R., Tam, V., Komac, U. and Ampratwum, G.  Critical review of urban community resilience indicators, Smart and Sustainable Built Environment, 2024:13(6), 1511-1537. https://doi.org/10.1108/SASBE-08-2022-0180.
8.Wu P, Duan Q, Zhou L. Spatial-temporal evaluation of urban resilience in the Yangtze River Delta from the perspective of the coupling coordination degree. Environ Dev Sustain. 2025; 27: 409–431. https://doi.org/10.1007/s10668-023-03087-2.
9. Ehab, A., Burnett, G. & Heath, T. Elevating the public realm: a framework for designing resilient urban green spaces in hyperdense cities. Discov Sustain, 2025: 6, 10. https://doi.org/10.1007/s43621-024-00755-9.
10.  Kamil NH, Tuma SF. Urban space resilience during the Covid-19 pandemic. In: Proceedings of the 5th International Conference on Architectural & Civil Engineering Sciences (CIC-ICACE’2025); 2025. 343–355. http://doi.org/10.24086/icace2025/paper.1719.
11.              Ahmadivostakolaei M, Ranjgar B, Moghimi A, Izadi MS. A study of the impact of urban spaces on social resilience in case of natural disasters: Insights from citizens affected by March 2019 flood in Aq Qala City, Iran. Int J Disaster Risk Reduct. 2024; 113:104862. https://doi.org/10.1016/j.ijdrr.2024.104862.
12. Jafari F, Mahmoudzadeh H, Taher Kalvanagh N. Comparative analysis of urban resilience in districts 5 and 6 of Tabriz metropolitan area. Spatial Planning. 2025;15(1):27–54. https://doi.org/10.22108/sppl.2025.141406.1785. 
13.Parsai, M., Rezaeian, A., Hoshundyar, N. Identification and Prioritization of Urban Resilience Policies Based on Integrated Urban Management in Coping with Flood Crises and Its Effects on Power Distribution Networks (Case Study: Fars Province). Geographical Engineering of Territory, 2025; 9(1): 145-162. https://doi.org/10.22034/jget.2024.441019.1539.
14.Rahimi, L., Choobineh, M. Measurement and Evaluation of Social Resilience Indicators in the Historical Neighborhoods of Tabriz City (Case Study: Sorkhab Neighborhood of Tabriz). Spatial Planning, 2024; 14(2): 93-124. https://doi.org/10.22108/sppl.2024.138089.1734.
15. Kareghar, B, Rahdar, A. and Mohamadiraja, A. Assessment of Resilience of Urban Areas Against Earthquake Damage (Case Study: District 1 of Tehran). Journal of Sustainable Urban & Regional Development Studies (JSURDS), 2024, 5(4), 162-181. https://www.srds.ir/article_203901.html?lang=en.
16. Lv Y, Sarker MNI. Integrative approaches to urban resilience: Evaluating the efficacy of resilience strategies in mitigating climate change vulnerabilities. Heliyon. 2024 Mar, 18;10(6): e28191. https://doi.org/10.1016/j.heliyon.2024.e28191. 
17.  Qin, R.; Cui, P.; Zhou, S.; Zhang, F. Dynamic Analysis for Enhancing Urban Resilience Against Public Health Emergencies of International Concern. Land 2024, 13, 2220. https://doi.org/10.3390/land13122220/ 
18. Lotfipour Siahkalroudi, M., Hamzeh, N. Measurement of the Superior Criteria in the Quality of Urban Public Space in Historical Districts (Case Study: Kashan Historical Districts). Rahpooye Memari-o Shahrsazi, 2023; 1(3): 55-71. https://doi.org/10.22034/rau.2023.1982875.1021. 
19. Alawi M, Chu D, Rui Y. Measuring and improving public space resilience to the COVID-19 pandemic: Chongqing-China as a case study. Front Sustain Cities. 2024; 6:1383933 https://doi.org/10.3389/frsc.2024.1383933.
20. Shahpari Sani, D.; Heidari, M.T.; Tahmasebi Mogaddam, H.; Nadizadeh Shorabeh, S.; Yousefvand, S.; Karmpour, A.; Jokar Arsanjani, J. An Assessment of Social Resilience against Natural Hazards through Multi-Criteria Decision Making in Geographical Setting: A Case Study of Sarpol-e Zahab, Iran. Sustainability 2022, 14, 8304. https://doi.org/10.3390/su14148304.
21.   Zeng, X.; Yu, Y.; Yang, S.; Lv, Y.; Sarker, M.N.I. Urban Resilience for Urban Sustainability: Concepts, Dimensions, and Perspectives. Sustainability 2022, 14, 2481. https://doi.org/10.3390/su14052481. 
22. Fu L, Han X, Peng J. The impact of innovation-driven policies on urban resilience. Humanit Soc Sci Commun. 2025; 12:484. https://doi.org/10.1057/s41599-025-04796-x.
23.Gholami, H., Panahi, A., Ahmadzadeh, H. Future study of urban settlements resilience against environmental hazards with emphasis on corona pandemic (Case study: Tabriz metropolis). Journal of Geography and Environmental Hazards, 2021; 9(4): 179-199. https://doi.org/10.22067/geoeh.2021.67419.1002.
24. Montero-Gutiérrez P, Palomo Amores T, Guerrero Delgado MC, Molina Félix JL, Sánchez Ramos J, Álvarez Domínguez S. Improving urban resilience and habitability by an effective regeneration of the streets: A comprehensive approach step-by-step validated in a real case. Build Environ. 2024; 256: 111471. https://doi.org/10.1016/j.buildenv.2024.111471.
25. Vahidi Borji, M., Khalesi, M., Nedae Tousi, S., Ebrahimnia, V. Assessing Urban Resilience and Vulnerability in Damavand: A Combined Approach of Indexing and Spatial Mapping. Urban Economics and Planning, 2025; 6(1): 76-95. https://doi.org/10.22034/uep.2025.490142.1563.
26. taghavi zavareh, M., Saremi, H., Rafieian, M. Assessing the vulnerability of urban spaces to natural hazards with physical resilience approach Case study: Zargandeh neighborhood of Tehran. Emergency Management, 2020; 9(2): 127-137. https://dor.isc.ac/dor/20.1001.1.23453915.1399.9.2.10.5.
27. Sobhaninia S, Samavati S, Aldrich DP. Designing for happiness, building for resilience: A systematic review of key factors for cities. Int J Urban Sustain Dev. 2024;16(1):360–378. https://doi.org/10.1080/19463138.2024.2412664.
28. Azmoon, M., Mohammadnejad, M. Investigating urban resilience to climate change in the city of Tabriz. Journal of Urban Environmental Management, 2024; 2(1): 67-81. https://doi.org/10.48306/jumee.2024.446222.1040.
29. Shabankareh, A. O., Khandan, M., Zabihi, H. Identifying and Analyzing Pre-Earthquake Crisis Management Components to Enhance the Resilience of Ahram City: A Qualitative Study. Journal of Urban Environmental Management, 2025; 3(2): 77-102. https://doi.org/10.48306/juem.2025.530237.1079.

  • تاریخ دریافت 26 تیر 1404
  • تاریخ بازنگری 15 شهریور 1404
  • تاریخ پذیرش 03 آذر 1404
  • تاریخ اولین انتشار 04 آذر 1404
  • تاریخ انتشار 01 دی 1404

صفحه اصلی

راهنمای نویسندگان

ارسال مقاله

داوران

تماس با ما