فصلنامه علمی مدیریت محیط زیست شهری
فصلنامه مدیریت محیط زیست شهری

تحلیل ساختاری مؤلفه‌های تأثیرگذار بر توسعه زیست‌محیطی شهر هوشمند در شهر تبریز

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسندگان

علی زینالی عظیم 1
عارف منادی 2
فرزاد زربخش 3
محمدامین منادی سفیدان 4

1 پژوهشگر پسا دکترای طراحی شهری، دانشکده معماری و شهرسازی، دانشگاه تربیت دبیر شهید رجائی تهران، ایران.

2 استادیار گروه شهرسازی، دانشکده معماری و شهرسازی،دانشگاه بین المللی سوره، تهران، ایران.

3 گروه معماری، واحد اردبیل، دانشگاه آزاد اسلامی، اردبیل ، ایران.

4 گروه زیست، موسسه آموزش عالی غیر انتفاعی میزان، تبریز، ایران.

https://doi.org/10.48306/juem.2025.528698.1076
چکیده
رشد سریع شهرنشینی و افزایش فشارهای زیست‌محیطی در کلان‌شهرهای ایران، ضرورت حرکت به‌سوی شهرهای هوشمند با رویکرد توسعه پایدار را دوچندان کرده است. کلان‌شهر تبریز به‌عنوان یکی از قطب‌های صنعتی و اقتصادی کشور، در دهه‌های اخیر با چالش‌هایی نظیر آلودگی هوا، ضعف در مدیریت منابع، و ناکارآمدی ساختارهای محیط‌زیستی مواجه بوده است. این پژوهش با هدف تحلیل ساختاری مؤلفه‌های تأثیرگذار بر توسعه زیست‌محیطی شهر هوشمند در تبریز انجام گرفت. روش تحقیق کمی و مبتنی بر مدل‌سازی معادلات ساختاری با رویکرد حداقل مربعات جزئی (Smart PLS) بود. جامعه آماری تحقیق شامل خبرگان حوزه شهرسازی، محیط‌زیست، فناوری و مدیریت شهری بود که با استفاده از فرمول کوکران، از جامعه نامحدود تعداد ۲۰۰ نفر به‌عنوان حجم نمونه انتخاب شدند. داده‌های پژوهش از طریق پرسش‌نامه محقق‌ساخته گردآوری شد و با استفاده از نرم‌افزارهای Smart PLS و SPSS تحلیل گردید. یافته‌ها نشان داد که مؤلفه‌های «مدیریت پسماند هوشمند» با ضریب مسیر بتا برابر با ۳۴ صدم، «زیرساخت فناورانه» با ۳۱ صدم، «خدمات دیجیتال شهری» با ۳۰ صدم و «اقتصاد هوشمند» با ۲۶ صدم بیشترین اثر مستقیم را بر توسعه زیست‌محیطی شهر هوشمند دارند. ضریب تعیین مدل نهایی برابر با ۷۱ صدم و شاخص برازش کلی GOF برابر با ۵۰ صدم به‌دست آمد که نشان‌دهنده برازش بسیار مطلوب مدل است. همچنین بیشترین ضریب تعیین برای مؤلفه «خدمات دیجیتال» با مقدار ۷۶ صدم ثبت شد. نتایج این تحقیق بیانگر آن است که تحقق توسعه زیست‌محیطی در تبریز وابسته به تقویت هم‌زمان ظرفیت‌های فناورانه، بهبود نظام مدیریت محیطی، و ارتقای یکپارچگی داده‌محور در سیستم مدیریت شهری است.

کلیدواژه‌ها

توسعه زیست‌محیطی
شهر هوشمند
فناوری
شهر تبریز
1-Alaee R, Rahnama M, Ajzashokouhi M, Forghani A. The Smart Environment Scenarios of Mashhad Metropolis, Iran. GeoRes 2023; 38 (2) :133-141. http://dx.doi.org/10.58209/geores.38.2.133.
2-Alavipoor, F. S., Ehsani, A. H., Salesi, M., Chehrazar, F. Impact of ICT on environmental sustainable development. Journals of Environmental Education and Sustainable Development, 2013; 2(5): 53-72. https://dor.isc.ac/dor/20.1001.1.23223057.1392.2.5.6.8.
3-Salman MY, Hasar H. Review on environmental aspects in smart city concept: water, waste, air pollution and transportation smart applications using IoT techniques. Sustain Cities Soc. 2023; 94: 104567. https://doi.org/10.1016/j.scs.2023.104567.
4-Zeynali Azim, A., Fadaei Haghi, M., Alizadeh, A., Jodeiri Abbasi, M., Fathipour, R., Sharifi, M. Measuring the Effective Factors in the Non-Development of the Sustainable Smart City of Tabriz. Environmental Sciences, 2024; 22(3): 427-446. https://doi.org/10.48308/envs.2024.1337.
5-Zeynali Azim, A., Babazadeh Oskouei, S. Analyzing of Creating a Livable Smart City in the City of Tabriz. Urban Economics and Planning, 2022; 3(4): 24-37. https://doi.org/10.22034/uep.2022.365191.1286.
6-Hoseinian Rad, A., Amiri, H., Niknami, N., Beyranvandzadeh, M. Explaining Urban Sustainability with the Approach of Implementing Smart City Components Case Study: Khorramabad City. Journal of Sustainable Urban & Regional Development Studies (JSURDS), 2025; 6(3): 78-93. https://www.srds.ir/article_216662_en.html?lang=fa.
7-Hardi R, Nurmandi A, Purwaningsih T, Manaf HA. Smart city governance and interoperability: enhancing human security in Yogyakarta and Makassar, Indonesia. Front Polit Sci. 2025; 7: 1553177. https://doi.org/10.3389/fpos.2025.1553177.
8-Ramos, B, Smart cities beyond technology. Nat Cities. 2025; 2:106. https://doi.org/10.1038/s44284-025-00206-0.
9-Sukarno M, Putri SAG. Smart environment planning for smart city based on regional medium-term development plan Surabaya City 2021–2026. IOP Conf Ser Earth Environ Sci. 2022;1105(1):012023. https://doi.org/10.1088/1755-1315/1105/1/012023.
10-Sham R, Lim EWL, Othman R, Rasi RZ, Mohamad NMN. Smart City Initiatives For Sustainable Environmental Planning. In: Ahmad Z, editor. Progressing Beyond and Better: Leading Businesses for a Sustainable Future. Vol. 88. European Proceedings of Social and Behavioural Sciences. European Publisher; 2020. p. 992-1002. Available from: https://doi.org/10.15405/epsbs.2020.10.92
11-Lata M, Sharma V. Smart city environment management: challenges and opportunities. In: Proceedings of the Grenze International Journal of Engineering and Technology Conference; 2024; USA. https://www.mdpi.com/2624-6511/6/2.
12-Wang S, Lai Y. Can smart city construction reduce environmental pollution? Evidence from smart city pilot policy in China. SSRN Electron J. 2024. https://doi.org/10.2139/ssrn.4785841.  https://ssrn.com/abstract=4785841.
13-Nikolov N. Smart cities as a tool for environmental sustainability: opportunities and challenges. In: Proceedings of the 15th International Scientific and Practical Conference “Environment. Technology. Resources”; 2024; Rezekne, Latvia. Vol. 1. Rezekne Academy of Technologies. 261–266. https://doi.org/10.17770/etr2024vol1.7948.
14-Reddy GS, Reddy M, Chaitanya K, Joshi A. Environmental sustainability in the digital age: the role of smart technologies in agriculture, urban development, and energy management. Int J Environ Climate Change. 2025;15(1):12–24. https://doi.org/10.9734/ijecc/2025/v15i14669.
15- Wang P, Smart materials for advanced environmental applications. Cambridge (UK): Royal Society of Chemistry; 2025. www.rsc.org.
16-Abu-Rayash A, Dincer I. Development of an integrated model for environmentally and economically sustainable and smart cities. Sustain Energy Technol Assess. 2025 Jan;73:104096. https://doi.org/10.1016/j.seta.2024.104096. 
17-Ardana, S. D. M., Nurmandi, A., Fridayani, H. D., & Chiang, L. C. (2024). Smart Living and Smart Environment Concepts as Elements to Create a Solo Smart City. In SHS Web of Conferences, Vol. 202, Article 01002. The 1st International Conference on Environment and Smart Education (ICEnSE 2024). https://doi.org/10.1051/shsconf/202420201002
18-Sari DAH, Rahayu MJ, Pujantiyo BS. Study on the suitability of the application of the Smart Environment concept as part of a Smart City (Case Study: Semarang City). J Reg Urban Settlement Plan (Desa-Kota). 2024;6(1):154–170. https://doi.org/10.24843/JRS.2020.v07.i01.p08.
19-Nikolov N. Smart cities as a tool for environmental sustainability: opportunities and challenges. Environ Technol Resour Proc Int Sci Pract Conf. 2024; 1: 261–266. https://doi.org/10.17770/etr2024vol1.7948.
20-Azlan ZHZ, Junaini SN, Bolhassan NA, Wahi R, Arip MA. Harvesting a sustainable future: an overview of smart agriculture's role in social, economic, and environmental sustainability. J Clean Prod. 2023;140338. https://doi.org10.1016/j.jclepro.2023.140338.
21-Sasanpour F, Saeidi O, Razavi SM, Saeidi M. Measuring the components of smart environment promotion in the 12th District of Tehran. Geography and Development. 2025;23(79):73–102. https://doi.org/10.22111/GDIJ.2024.46951.3587.
22-Sarostani Nejad, Z., Maleki, S. Evaluation and feasibility of the role of the smart city in the sustainability of urban livability, (case study: Ahvaz metropolis). Geography and Human Relationships, 2025; 7(4): 208-227. https://doi.org/10.22034/gahr.2025.499410.2363.
23-Alaee, R., rahnama, M. R., Ajza shokouhi, M., Forghani, A. Identification and structural analysis of mutual influence of smart environment drivers in Mashhad metropolis. Journal of Geography and Regional Development, 2023; (3): 15-32 https://doi.org/10.22067/jgrd.2023.79970.1219.
24-Zeynali Azim A, Hatami Golzari E, Karami I, Babazadeh Oskoui S. Measuring the environmental sustainability of Tabriz city based on environmental indicators of smart urban growth. Sustainability, Development & Environment. 2021;2(3):41–59. Available from: http://sanad.iau.ir/fa/Article/846581.

  • تاریخ دریافت 16 خرداد 1404
  • تاریخ بازنگری 19 خرداد 1404
  • تاریخ پذیرش 07 مرداد 1404
  • تاریخ اولین انتشار 07 مرداد 1404
  • تاریخ انتشار 01 فروردین 1404

صفحه اصلی

راهنمای نویسندگان

ارسال مقاله

داوران

تماس با ما